​Malpraktis davalarında uyuşmazlığın ağırlık merkezi, son yıllarda tıbbi uygulamanın teknik doğruluğundan aydınlatma yükümlülüğünün gereği gibi yerine getirilip getirilmediği sorusuna kaymıştır. Bilirkişi raporlarının uygulamayı tıp kurallarına uygun bulduğu dosyalarda dahi, hastanın karar verme sürecinin usulünce işletilmediği gerekçesiyle tazminata hükmedilebilmektedir. Bu nedenle aydınlatma ve onam, artık formalite niteliğinde bir belge işi değil; hekim sorumluluğunun bağımsız bir kaynağıdır.

Hanyaloğlu-Acar Hukuk Bürosu olarak yirmi yılı aşkın sağlık hukuku deneyimimizle; ülkemizde görülen malpraktis davalarının kayda değer bir bölümünde tartışmanın tıbbi uygulama hatası iddiasından çok aydınlatma eksikliği iddiası üzerinde yoğunlaştığını söyleyebiliriz. Bu sayfa, aydınlatma yükümlülüğünün hukuki çerçevesini özetlemekte ve konuya ilişkin karar incelemelerimizi konu başlıkları altında bir araya getirmektedir.

​

Aydınlatma Yükümlülüğünün Hukuki Dayanağı

Aydınlatma yükümlülüğü, kaynağını hastanın vücut bütünlüğü ve kendi geleceğini belirleme hakkında bulur. Bu hak anayasal düzeyde korunduğu gibi, kişilik haklarına ilişkin genel hükümler ile hasta hakları mevzuatı da yükümlülüğün kapsamını ayrıntılı biçimde düzenlemektedir. Hekim ile hasta arasındaki ilişkinin vekâlet sözleşmesi çerçevesinde değerlendirildiği durumlarda, aydınlatma; sözleşmeden doğan bir özen borcunun parçası sayılmaktadır. Uluslararası düzeyde ise Biyoloji ve Tıbbın Uygulanması Bakımından İnsan Hakları ve İnsan Haysiyetinin Korunması Sözleşmesi, iç hukukumuzun bir parçası olarak doğrudan uygulanabilir bir kanuni dayanak oluşturmaktadır.

Bu yasal çerçevenin pratik sonucu şudur: aydınlatmanın yapılmaması veya yetersiz yapılması, tıbbi uygulamanın kendisi kusursuz olsa dahi bağımsız bir hukuki sorumluluk doğurur. Hekimin müdahalesi hukuka uygunluk sebebini geçerli bir onamdan aldığından, onamın geçersizliği hâlinde müdahale hukuka aykırı hâle gelir. Ağır sonuç doğuran olaylarda bu durum, tazminat davasının yanı sıra taksirle yaralama veya ölüme neden olma suçu bakımından cezai sorumluluk tartışmasını da gündeme getirebilmektedir.

​

Geçerli Bir Onamın Unsurları

Uygulamada en sık karşılaşılan yanılgı, imzalanmış bir matbu formun geçerli onam anlamına geldiği varsayımıdır. Yargı kararları bu varsayımı istikrarlı biçimde reddetmektedir. Geçerli bir onamdan söz edebilmek için birkaç unsurun birlikte bulunması aranır: hastanın karar verme ehliyetinin bulunması; aydınlatmanın müdahaleden önce ve hastaya düşünme imkânı tanıyacak makul bir süre içinde yapılması; hastanın tıbbi eğitimi olmadığı gözetilerek anlaşılabilir bir dil kullanılması; teşhisin, önerilen tedavinin, gerçekleşme ihtimali bulunan risklerin, varsa alternatif yöntemlerin ve hiçbir müdahale yapılmaması hâlinde ortaya çıkacak sonuçların açıklanması; onamın herhangi bir baskı altında olmaksızın verilmesi.

Bu unsurlardan en çok ihmal edileni özgülüktür. Her tıbbi girişim için ayrı ayrı düzenlenmemiş, hastanın klinik tablosuna uyarlanmamış genel içerikli formlar, mahkeme önünde çoğu zaman aydınlatmanın yapıldığını göstermeye yetmemektedir. Aynı şekilde, elektif nitelikteki girişimlerde aranan aydınlatma yoğunluğu, zorunlu ve acil müdahalelere göre belirgin biçimde yüksektir.

​

Aydınlatma Kusuru ile Komplikasyon Ayrımı

Savunma açısından en kritik ayrım burada kurulur. Kamuoyunda doktor hatası olarak nitelendirilen her olumsuz sonuç, hukuken tıbbi uygulama hatası sayılmaz. Komplikasyon, tıp kurallarına uygun bir uygulamada öngörülebilen ancak her zaman önlenemeyen istenmeyen sonucu ifade eder ve tek başına tıbbi uygulama hatası oluşturmaz. Ne var ki bir sonucun komplikasyon sayılması, hekimi kendiliğinden sorumluluktan kurtarmaz: söz konusu riskin gerçekleşme ihtimali hastaya önceden bildirilmemişse, sorumluluk uygulamadan değil aydınlatmanın eksikliğinden doğar. H&A hukuk bürosu olarak deneyimlerimize göre kaybedilen dosyaların önemli bir kısmında tabloyu belirleyen unsur, uygulamanın niteliği değil; riskin bildirildiğinin ortaya konulamamasıdır.

​

İspat Yükü ve Belgelendirme

Aydınlatmanın yapıldığını ispat yükü hasta üzerinde değil, hekim ve sağlık kuruluşu üzerindedir. Bu dağılım, uyuşmazlığın sonucunu doğrudan belirlemektedir; zira aydınlatmanın sözlü olarak yapılmış olması mümkün ise de ispatı ancak dosyaya yansıyan kayıtlarla sağlanabilir. Hasta dosyasındaki hekim notları, hemşire gözlem kayıtları, konsültasyon istemleri ve girişim öncesi görüşmeye ilişkin kayıtlar bu bakımdan imzalı formun kendisi kadar değerlidir.

İspat sorununun kurumsal boyutu da bulunmaktadır. Aydınlatmanın belgelenmesine yönelik işleyen bir sistemin kurulması, tek tek Doktorların değil hastanenin yükümlülüğü olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle konuyu yalnızca hekim savunması bakımından değil, sağlık kuruluşunun idari ve hukuki organizasyonu bakımından da ele almak gerekir.

​

Yargılama Sürecinde Aydınlatma İddiası

Aydınlatma iddiası çoğu zaman davanın başında değil, bilirkişi raporunun tıbbi uygulamayı kusursuz bulmasının ardından ileri sürülmektedir. Bu durum, iddianın genişletilmesi ve değiştirilmesi yasağı bakımından usuli bir tartışma doğurur ve savunma açısından değerlendirilmesi gereken bir itiraz alanı oluşturur. Öte yandan mahkemenin, onam belgesine ve bilirkişi raporuna yöneltilen esaslı itirazları karşılamaksızın hüküm kurması, gerekçeli karar hakkının ihlali olarak nitelendirilebilmektedir. Aşağıdaki incelemelerimiz bu usuli boyutu emsal kararlar üzerinden ele almaktadır.

​

Konu Başlıklarına Göre İncelemelerimiz

Temel Çerçeve ve Yüksek Yargı Yaklaşımı

Hastanın Bilgilendirilmesi ve Aydınlatılmış Onam — aydınlatma yükümlülüğünün kapsamı ve geçerli onamın koşulları.

Yargıtay Kararlarında Aydınlatılmış Onam — Yargıtay içtihadının aydınlatılmış onama bakışının genel değerlendirmesi.

Aydınlatmanın İspatı

Aydınlatma Yükümlülüğünün İspat Şekli Konusunda İnceleme — aydınlatmanın hangi delillerle ve nasıl ispat edilebileceğine ilişkin karar incelemesi.

Aydınlatma ve Onamın İspatına Yönelik Sistemin Kurulması Hastanelerin Sorumluluğundadır — belgelendirme sisteminin kurulmasında hastanenin sorumluluğu.

Aydınlatmanın Kapsamı ve Sınırı

Hastanın Bilgilendirilmesinde Sınır Nedir? Kalp Ameliyatı Sonrası Görme Kaybı — nadir görülen risklerin bildirilmesi zorunluluğunun sınırı; kalp ve damar cerrahisi sonrası görme kaybı örneği.

Yabancı Hastanın Aydınlatılması ve Onam — hastanın anladığı dilde aydınlatılması yükümlülüğü ve sağlık turizminde doğan sonuçları.

Estetik ve Elektif Girişimler

Estetik Cerrahide Aydınlatma ve Onamın Hekim Sorumluluğu Açısından İncelenmesi — eser sözleşmesine yaklaşan nitelikteki girişimlerde artan aydınlatma yoğunluğu.

Prenatal Tanı ve Down Sendromu Davaları

Gebelik takibi ve prenatal tarama süreçlerine ilişkin davalar, aydınlatma tartışmasının en yoğun yürütüldüğü alandır. Bu dosyalarda kadın hastalıkları ve doğum uzmanının, tarama testlerinin güvenilirlik sınırlarını ve ileri tetkik seçeneklerini bildirdiğini ortaya koyabilmesi belirleyici olmaktadır.

Down Sendromu Davalarında Aydınlatma Tartışması ve Yüksek Yargı Kararları — yüksek yargı kararlarındaki tartışmanın bütüncül değerlendirmesi.

Down Sendromu Davasında Aydınlatmanın İspatı ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Kararı — aydınlatmanın sözlü yapılabileceği ve dosya kayıtlarıyla ispat edilebileceği yönündeki karar.

Down Sendromu Davalarında Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun Aydınlatma Konusundaki Kararı — Hukuk Genel Kurulu kararının aydınlatma bakımından sonuçları.

Down Sendromu Tazminat Davasında Yargıtay’ın Aydınlatılmış Onama Bakış Açısı — yazılı onam belgesi beklentisinin hastane pratiğiyle uyumu üzerine eleştirel inceleme.

Down Sendromu Davalarında Yargıtay’da Görüş Farklılığı — daireler arasındaki görüş farklılığının savunmaya etkisi.

Down Sendromu Malpraktis Davasında Yargıtay Kararı — büromuzun takip ettiği dosyada verilen kararın tam metni ve karşı oy gerekçesi.

Yargılama Usulü ve Bilirkişi İncelemesi

Malpraktis Davalarında Aydınlatma: İddianın Genişletilmesi ve Değiştirilmesi — aydınlatma iddiasının sonradan ileri sürülmesi ve usuli sınırlar.

Malpraktis Davalarında Aydınlatılmış Onam ve Bilirkişi Raporuna İtirazın Değerlendirilmemesi: Anayasa Mahkemesi İhlal Kararı — onam belgesine ve bilirkişi raporuna yöneltilen itirazların karşılanmaması nedeniyle verilen ihlal kararı.

Aydınlatma Uyuşmazlıklarında Yaklaşımımız

Aydınlatma iddiasıyla açılan bir davada savunmanın başarısı, büyük ölçüde dosyanın ilk incelemesinde kurulur. Çalışmamız üç eksende yürür. Birincisi belge incelemesidir: hasta dosyasının bütünü, yalnızca imzalı form üzerinden değil; hekim notları, servis kayıtları ve girişim öncesi süreci gösteren tüm belgeler üzerinden değerlendirilir. İkincisi teknik itirazın kurulmasıdır: bilirkişi raporunun aydınlatma boyutunu hangi ölçüde ve hangi ölçütle incelediği denetlenir, eksik inceleme hâlinde itirazlar somut sorular hâlinde dosyaya sunulur. Üçüncüsü usuli konumlandırmadır: iddianın hangi aşamada ileri sürüldüğü ve usul hukuku bakımından değerlendirilmesi.

Bu çalışma, kadın hastalıkları ve doğum, plastik ve estetik cerrahi, genel cerrahi, kalp ve damar cerrahisi, acil tıp ile diş hekimliği başta olmak üzere girişimsel yoğunluğu yüksek tüm branşlar bakımından benzer bir yöntemle yürütülmektedir. Uyuşmazlığın branşa göre ayrıntısı için uzmanlık alanlarına göre malpraktis dizinimizi, dava nedenine göre ayrıntısı için ise malpraktis nedenleri ve teşhis sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Aydınlatma uyuşmazlıklarında belirleyici olan, tek bir belgenin varlığı değil; hastanın karar verme sürecinin dosyada bütün olarak izlenebilmesidir. Bu sürecin kayıt altına alınması, hem hekimin savunmasını hem de hastanenin hukuki konumunu güçlendiren en somut önlemdir.Hanyaloğlu Acar Hukuk Bürosu, aydınlatma ve aydınlatılmış onam kaynaklı malpraktis davalarında avukatlık ve hukuki danışmanlık sunmakta; adli tıp bilirkişiliği, tıbbi belge analizi ve yargısal süreç yönetimi alanlarında destek sağlamaktadır.

​